Havacılık endüstrisinde güvenli uçuşun en kritik unsurlarından biri motor ve aktarma sistemlerinin doğru şekilde yağlanmasıdır. Uçak yağlama sistemleri, sadece hareketli parçaların aşınmasını önlemekle kalmaz; aynı zamanda sistemin soğutulması, tortuların uzaklaştırılması ve enerji verimliliğinin korunması gibi çok yönlü bir görev üstlenir. Ancak yağ beslemesindeki bir kesinti veya kalite bozulması, çoğu zaman katastrofik sonuçlara yol açabilecek “sessiz bir tehdit” olarak karşımıza çıkar.
Yağlama Sisteminde Karşılaşılan Arıza Modları
- Yağ Kaybı (Loss-of-Lubrication):
Avrupa Birliği Havacılık Emniyeti Ajansı’na (EASA) göre, helikopter şanzımanlarında yağ kaybı senaryosuna karşı 30 dakikalık çalışma zorunluluğu vardır (EASA CS-29.917). Etkin yağ filminin oluşması için yüzeyler arasında hidrodinamik yağlamanın yani iki metal yüzeyin tam ayrılması gerekmektedir.
Handschuh ve Morales (2000), bu tür bir durumda dişli sistemlerin tolerans sınırlarını test etmiş ve kritik aşınma eğilimlerini ortaya koymuştur. Kısmi kontakt sağlanması gereken yüzeylerde dişli yağlarının içerisinde bulunan EP katkılarına büyük görev düşmektedir.
- Yağ Kalitesi ve Oksidasyon:
Pistonlu motorlarda, yağın viskozite, Toplam Asit Sayısı (TAN) ve Toplam Baz Sayısı (TBN) değerleri zamanla değişerek korozif etkilere ve yatak aşınmalarına neden olur (Bin Ma, 2023). Yağın içerisindeki bu dengenin değişmesi ani sıcaklıkların değişimine, yağın hızlı bozulması sonucu ciddi arızalara sebebiyet verir.
- Sensör veya Basınç Arızaları:
Yağ basıncındaki ani düşüşler, motor kontrol üniteleri tarafından algılanamadığında, sistem arıza öncesi kritik süreçleri kaçırabilir.
- Spline ve Dişli Yüzey Aşınmaları:
MDPI’ye göre, spline gibi çok yük altında çalışan yüzeylerin kuru veya yetersiz yağlama ile temasa zorlanması, mikroyıpranma ve yorulma şeklinde hasarlara neden olmaktadır (MDPI, 2021).
Tablo 1: Tipik Yağ Arıza Modları ve Etkileri
| Arıza Modu | Etkisi | İlgili Sistem |
| Yağ Kaybı | Aşırı ısınma, dişli kırılması | Şanzıman |
| Oksidasyon | Korozif ortam, yatak hasarı | Pistonlu motor |
| Sensör Arızası | Arızanın geç algılanması | Yağ basınç sistemi |
| Spline Aşınması | Yorulma çatlakları | Aktarma organları |
FMEA ve PHM Uygulamaları ile Arıza Öngörüsü
Modern havacılık uygulamalarında arızaların analizinde FMEA (Failure Mode and Effects Analysis) ve PHM (Prognostic and Health Monitoring) sistemleri önem kazanıyor.
- Ontoloji tabanlı yaklaşımlar (2020) ile yağ sistemindeki bileşenlerin öngörülen arıza senaryoları modelleniyor.
- Pierre Grassart’a göre, yağ tüketimi ve basınç dalgalanmalarının uçuş sırasında dijital sensörlerle izlenmesi, “predictive maintenance” uygulamalarının temelini oluşturuyor.
Yeni Nesil Yağlama Teknolojileri
- Tribocoating (katman teknolojileri), jel bazlı yağlama ve yüzey ıslatma teknolojileri, yağ kaybına dayanıklı dişli sistemlerin geliştirilmesinde kullanılmaktadır (Braumann vd., 2025).
- NASA, “oil-mist” ve “emergency lubrication” konseptlerini rotorcraft testlerinde etkin şekilde kullanmaktadır.
Uçaklarda yağlama sistemleri hem tasarım hem de saha kullanımında çok boyutlu bir izleme ve analiz gerektirir. FMEA, PHM ve önleyici yağ analizi testleri, arıza öncesi tespit için kritik öneme sahiptir.
Önleyici tedbirler arasında en kritik öneme sahip olan adımlar şöyledir:
- Kaliteli ve sistem uyumlu yağ kullanımı
- Yağ değişim periyotlarına sadık kalma
- PHM sensör verilerinin yorumlanması
- Tasarımda yağ kaybı senaryolarına karşı dayanıklılık
Havacılıkta güvenlik, yağlama gibi “gözle görülmeyen” ama etkisi büyük sistemlerin etkin takibiyle başlar.
Kaynaklar
- Bin Ma (2023) – Failure Analysis of the Aviation Piston Engine Lubricating Oil System
- Handschuh, R. & Morales, W. (2000) – Lubrication Failure Baseline Testing
- EASA CS-29.917 (2016) – Loss of Lubrication in Rotorcraft Gearboxes
- Braumann et al. (2025) – Tribology technologies for gears under loss of lubrication conditions
- Grassart, P. (2015) – Monitoring aircraft engine lubrication through PHM
- MDPI (2021) – Aviation Spline Research Review
- Ontology-Based Analysis (2020) – Aircraft Engine Lubrication Reliability
